WAAROM HET GEBIT VAN UW PAARD NIET HETZELFDE IS ALS DAT VAN U OF UW HUISDIER.

Wellicht hebt u al wel gehoord dat de tanden van uw paard “groeien”. Wel, “groeien” is niet de meest correcte benaming voor wat er zich in de mond van uw paard afspeelt. Paardentanden zijn omwille van hun vezelrijk dieet zeer onderhevig aan slijtage: ze worden 2 à 3 mm per jaar korter. Ter compensatie van deze slijtage, wordt de tand door zijn ligamenten (waarmee hij vast zit in de tandkas) langzaam richting de mondholte getrokken: dit heet eruptie en gebeurt aan dezelfde snelheid als de slijtage.

Op deze manier blijft er altijd eenzelfde hoeveelheid tand in de mondholte zichtbaar (zichtbare kroon). Dit proces is enkel mogelijk doordat er een groot deel van de kroon verborgen zit in de tandkas (reserve kroon) en de kiezen van een jong paard ± 10cm lang zijn. Dit impliceert ook direct dat op de leeftijd van 25 à 30 jaar de kiezen zo goed als op gesleten zijn en de wortel bereikt wordt. Het eten van normaal ruwvoer wordt dan zeer moeilijk tot onmogelijk.

Paarden (herbivoren) hebben hypsodonte tanden (lange kroon en korte wortel). Wij en onze huisdieren (omnivoren en carnivoren) hebben brachydonte tanden (korte kroon en lange wortel).

Een goed gebit is belangrijk want paarden hebben maar 1 kans om hun voeding te kauwen (in tegenstelling tot de andere graseters zoals koeien, schapen en geiten die herkauwers zijn).

STRUCTUUR VAN DE TAND

Om het ruwvoer in kleine stukjes te kunnen vermalen hebben paarden een kauwoppervlak nodig met zo veel mogelijk harde glazuurrichels. Enkel wanneer ruwvoer fijn vermalen is, kan het doorgeslikt worden en kunnen er voedingsstoffen uit gehaald worden.

Een paardentand bestaat uit 3 bestanddelen:

–cement: Dit is de buitenste laag van de tand die het email beschermt. Op het cement zit het ligament vast dat de tand in de tandkas houdt. De bovenkiezen hebben bijkomend ook 2 centrale cementbekers/emailbekers: dit is dé plaats waar zich gemakkelijk gaatjes (cariës) ontwikkelen.

–email/glazuur: Dit is een zeer harde glazige materie. Het email ligt in een grillig patroon om zo een groot mogelijk oppervlak op het kauwvlak te bekomen. Dit zorgt er voor dat plantenmateriaal fijn vermalen kan worden.

–dentine: Dentine bevindt zich midden in de tand en omgeeft de tandpulpa (tandzenuw). Secundair dentine kleurt bruin onder invloed van graspigmenten.

OPBOUW VAN HET GEBIT

Naast 12 snijtanden, 0-4 hengstentanden en 0-4 wolfskiezen hebben paarden 24 kiezen. De kiezen zijn het belangrijkste onderdeel van het paardengebit omdat zij zorgen voor het vermalen van het voedsel. In iedere kaakhelft bevinden zich 6 nauw aansluitende kiezen die functioneren als één grote maalsteen.

Om goed te kunnen kauwen is het belangrijk dat hier zich geen onregelmatigheden in bevinden (zoals haken, verhoogde kiezen,…). Het is ook belangrijk dat de kiezen mooi aansluiten op elkaar zodat er geen voedsel tussen de tanden gedrukt kan worden bij het kauwen. Voedsel dat in de spleetjes tussen de kiezen terecht komt kan hier niet meer vanzelf uit en begint te rotten met tandvleesontsteking en periodontitis tot gevolg.

Bij paarden is de bovenkaak breder dan de onderkaak. Dit maakt dat paarden zijdelingse bewegingen moeten maken om onder- en bovenkiezen over elkaar te laten passeren. Hierbij kiezen ze telkens één kant. Wanneer er een (pijnlijk) probleem aan één zijde van het gebit zit, kan het paard zijn andere zijde nog gebruiken en de pijnlijke zijde dus ontwijken.

Het kauwvlak van de kiezen bevindt zich niet perfect horizontaal maar staat onder een lichte hoek. Daardoor is er een scherpe hoek aan de buitenzijde van de bovenkiezen en de binnenzijde van de onderkiezen. Dit in combinatie met een bredere bovenkaak en de grillige structuur van het email zorgt ervoor dat er scherpe emailpunten ontstaan op deze scherpe hoeken bij ieder paard.

Tandheelkunde bij paarden heeft een zeer lange en trage evolutie gekend.

Een van de oudste beroepen is het beroep van ‘hoefsmid‘. Deze stond in voor de verzorging van de paarden zodat deze mobiel bleven (paarden waren het belangrijkste transportmiddel voor de auto was uitgevonden). Dierenartsen bestonden toen nog niet. Wanneer het nodig was, keek de hoefsmid naar de tanden van het paard. Tanden werden niet geraspt, maar eerder geknipt, afgebroken of met hamer en beitel ingekort op een barbaarse manier. Niet alleen hoefsmeden waagden zich hieraan, maar ook paardenverzorgers en leken. Het materiaal was alles behalve goed ontwikkeld en er bestond toen nog geen sedatie of verdoving.

Pas in 1762 werd de eerste veterinaire school opgericht in Lyon en werden de eerste dierenartsen geboren. Tandheelkunde was toen nog geen onderdeel van de opleiding omdat de nodige wetenschappelijke kennis en materiaal ontbrak.

Na WO II, rond 1970, heeft de tandheelkunde een boost gekregen: verder onderzoek werd gedaan naar het paardengebit en tandproblemen, nieuw materiaal werd ontwikkeld en zowel sedatie als lokale verdoving kwamen op de markt. Dit heeft ervoor gezorgd dat tandheelkunde bij paarden de laatste 50 jaar een zeer sterke evolutie heeft gekend.

Ook de functie van het paard is veranderd van ’transportmiddel’ naar sport- en recreatiepaard. Het belang van gebitsverzorging wordt ook meer en meer door paardeneigenaars gevoeld (betere prestaties, beter voederrendement en de paarden gaan langer mee). Het is maar in de laatste jaren dat de veterinaire scholen veel meer aandacht besteden aan het onderwijzen van tandheelkunde bij paarden. Dat is ook de reden waarom niet iedere dierenarts zich waagt aan gebitsverzorging.

Dit verhaal verklaart waarom zowel dierenartsen als gebitsverzorgers dit beroep uitoefenen.

Deze evolutie weerspiegelt zich nog steeds in de huidige wetgeving: het verzorgen van hoeven en raspen van tanden zijn handelingen die door niet-dierenartsen mogen uitgevoerd worden. Alle andere handelingen aan dieren mogen uitsluitend uitgevoerd worden door een dierenarts, waaronder tandheelkundige ingrepen (zoals tandextracties, oa. het trekken van wolfstanden) en het toedienen van medicatie (zoals sedatie en verdoving).

Doorheen de tijd is tandheelkunde verschoven naar de dierenartsen, maar de gebitsverzorgers zijn altijd gebleven. Om toch de kwaliteit van de tandheelkundige zorg door gebitsverzorgers te verbeteren tegenover vroeger zijn er cursussen ingevoerd over het basis mondonderzoek en het raspen van kleine afwijkingen waarbij een certificaat wordt bekomen.

(Bron: Equine Dentistry by J. Easley, P.M. Dixon and J. Schumacher; Third Edition)

Een gebitsverzorger is een persoon (niet-dierenarts) die het gebit van paarden “verzorgt”. De taak van een gebitsverzorger beperkt zich enkel tot het raspen van de emailpunten en de correctie van haken. Een gebitsverzorger mag het paard niet sederen (versuffen) of lokaal verdoven. Een gebitsverzorger mag ook geen tanden trekken, zelfs geen wolfstanden! De meeste gebitsverzorgers zijn gecertificeerd en hebben een basisopleiding gevolgd in het buitenland, maar er zijn zeker uitzonderingen!

Een dierenarts krijgt in de opleiding diergeneeskunde voldoende kennis en ervaring mee om als paardentandarts aan de slag te gaan. Dierenartsen zijn bovendien verplicht om zich jaarlijks bij te scholen op erkend universitair niveau en kunnen daarbij ook kiezen voor specifieke onderwerpen zoals tandheelkunde. De dierenarts is de enige persoon die bevoegd is om paarden te sederen, te verdoven en tanden te trekken.

Conclusie

Niet iedere dierenarts houdt van dit specifieke werk en heeft hiervoor zowel aangepast materiaal als de nodige ervaring in dit vakgebied. Gebitsverzorgers hebben daarom vaak iets meer ervaring dan de gewone dierenarts die af en toe eens de tanden verzorgt, maar daarom beschikken zij niet over voldoende diepgaande kennis en hun handelingen blijven slecht beperkt tot het raspen van emailpunten en kleine haken.

Aangezien gebitsverzorgers geen sedatie mogen toedienen, is het vaak lastig tot onmogelijk om een grondige en kwalitatieve inspectie en behandeling uit te voeren. Vaak zijn eigenaars fier dat hun paard “zonder sedatie gedaan wordt”, maar dit is vanuit het standpunt van de gezondheid van uw paard zijn mond een verkeerde reflex. Weet dat zonder sedatie de kleinere (maar daarom niet minder erge!) afwijkingen over het hoofd gezien worden en de behandeling bijgevolg vaak maar halvelings gebeurt. Zo worden bijvoorbeeld heel wat diastema’s niet opgemerkt en dit is net het pijnlijkste wat een paard kan hebben in zijn mond: een diastema is een spleetje tussen twee kiezen waar voedsel tussen blijft vastzitten en ophoopt. Dit begint te rotten en zorgt voor een zeer pijnlijke en diepe tandvleesontsteking die zonder behandeling nooit zal genezen. Zonder spiegel, goede lichtbron en sedatie wordt dergelijk erg probleem vaak niet opgemerkt.

Wanneer een paard dus niet degelijk stil staat, niet voldoende ontspant in zijn mond en er niet met een goede lichtbron en spiegel gekeken wordt, kan je de kwaliteit van de behandeling wel in vraag stellen. Sommige gebitsverzorgers werken wel samen met dierenartsen om de paarden te sederen, maar vaak is dit omdat het paard niet braaf genoeg is en niet om de kwaliteit van de behandeling te verhogen want de brave paarden worden gewoon zonder sedatie gedaan. De behandeling van een gebitsverzorger is vaak ook goedkoper dan die van een dierenarts. Nu weet u waarom… .

Tot slot zijn er enkele dierenartsen die zich specifiek hebben toegelegd op tandheelkunde bij paarden en hiervoor de juiste kennis en het gepaste materiaal bezitten om bijkomende specifieke problemen in de paardenmond te kunnen behandelen en om nét dat stapje verder te gaan dan de gewone dierenarts of gebitsverzorger. Als eigenaar is het belangrijk om er even bij stil te staan of uw paardentandarts een dierenarts of gebitsverzorger is, zodat u weet wat zijn/haar beperkingen zijn als u kiest voor iemand. Ook een goede paardentandarts weet waar zijn grenzen liggen en wanneer hij/zij moet doorverwijzen of bijkomende hulp inroepen.

Dierenarts of gebitsverzorger?

Het is aan u de keuze om voor een kwaliteitsvolle behandeling te kiezen waarop u kan vertrouwen. In de meeste gevallen komt de paardentandarts één keer per jaar langs, dus zorg er voor dat het ineens goed gebeurt. Eens de mond toe gaat, begint het vertrouwen. Die keuze ligt bij u als eigenaar. Uw paard hoeft slechts met zijn mond open te staan.

Er komen almaar vaker meldingen van dierenverwaarlozing binnen bij de Vlaamse overheid. Dit is op zich een goed teken zodat deze dieren geholpen kunnen worden, maar vooraleer je een melding doet, moet je 100% zeker zijn dat er effectief spraken is van verwaarlozing. In dit artikel besteden we extra aandacht aan wat paardenverwaarlozing is.

Als men over paardenverwaarlozing spreekt, komt bij velen het beeld op van een te mager paard met lange hoeven op een kale weide zonder voldoende water en zonder beschutting. Dit beeld vat eigenlijk mooi samen waar dierenverwaarlozing op slaat. Kort samen gevat wordt er gesproken van dierenverwaarlozing wanneer men de dierenwelzijnswet niet respecteert. Deze wet zegt dat elk dier, in overeenstemming met de behoeften van het dier, recht heeft op: voeding & drinken, huisvesting en verzorging.

Om te bepalen wanneer er bij paarden van verwaarlozing mag gesproken worden, is het belangrijk om te weten wat deze 3 punten juist inhouden. Vaak ligt onwetendheid over de noden van een dier aan de oorzaak van dierenverwaarlozing. Hieronder leg ik graag deze 3 punten uit vanuit mijn standpunt als dierenarts en geef ik graag enkele basisregels mee.

VOEDING & DRINKEN

Een paard in het wild is ± 18 uur per dag bezig met eten. Het basisrantsoen van een paard bestaat uit ruwvoer (gras/hooi/voordroog/stro). De vezels van het ruwvoer zijn de belangrijkste energiebron voor een paard en houden de o-zo-belangrijke darmflora van het paard gezond. De vuistregel is dat een paard of pony per dag minimum 1% van zijn lichaamsgewicht aan ruwvoer moet opnemen op droge stof basis. Wanneer men onder deze 1% gaat, gaat de darmflora van het paard kapot. De maximale ruwvoeropname (in droge stof) ligt op 2% per dag. Dit houdt in dat paarden en pony’s optimaal 1.5% van hun lichaamsgewicht (op droge stof basis) aan ruwvoer moeten krijgen per dag. Dit wil zeggen dat een paard van 500kg minimum 6kg hooi, optimaal 9kg hooi en maximum 12kg hooi per dag kan eten. Voor voordroog en gras liggen de aantallen veel hoger omdat ze meer water bevatten.

Als je weet dat een bijna volledig gevulde grote vuilniszak met hooi ongeveer 3kg weegt, weet je dat een paard van 500kg toch 2 à 3 grote zakken hooi per dag moet krijgen als deze geen toegang heeft tot ander ruwvoer (zoals gras). In dergelijk geval wordt de dagelijkse hoeveelheid ruwvoer best verspreid over de hele dag zodat een paard niet langer dan 6 uur zonder voeding staat (d.w.z. minimum 2 keer per dag ruwvoer voederen). Uiteraard moet het ruwvoer ook vrij zijn van bederf en schimmel.

Ieder paard moet vers en proper water ter beschikking hebben om te drinken. In de zomer zou ieder paard toch ± 60 liter per dag ter beschikking moeten hebben. In de winter moeten er maatregelen genomen worden tegen het bevriezen van het drinkwater.

HUISVESTING

Een paard hoort niet 24 op 24 in een stal te staan, maar zou per dag toch de mogelijkheid moeten hebben om zijn benen gedurende 4 uur te kunnen strekken en rond te lopen. Op veel stallen is dit spijtig genoeg niet altijd mogelijk.

Paarden op de weide moeten in de zomer kunnen schuilen tegen de zon. Dit kan door middel van bomen, een hoge haag, een afdak of schuilhok. In de winter moeten paarden beschutting kunnen zoeken tegen regen, hagel en wind in een schuilhok. Ook moeten zij de mogelijkheid hebben om zich op een droge bodem te begeven in de winter. Jonge, oude en zieke dieren worden bij strenge winters best binnen gehouden.

Overbevolking van weides is vaak ook een probleem. De ideale vuistregel hierbij is: 1 paard per 0.5ha weide om toch voldoende gras per paard te hebben.

VERZORGING

Een van de eerste tekenen van verwaarlozing die we gemakkelijk opmerken bij paarden zijn onverzorgde hoeven. Hoeven die niet tijdig bekapt worden, te lang zijn, afscheuren of in extreme gevallen beginnen om te krollen naar boven. De vuistregel is dat het gemiddelde weidepaard om de 3-4 maand bekapt wordt, dus 3-4 keer per jaar of met andere woorden 1 keer per seizoen. De hoeven 2 keer per jaar bekappen vind ik een absoluut minimum. In de zomer groeien de hoeven iets sneller dan in de winter, dus een extra bekapbeurt in de zomer is geen overbodige luxe.

Wanneer we magere paarden zien, rinkelt het belletje van verwaarlozing vrij snel, maar niet bij iedereen. Spijtig genoeg leeft de perceptie nog steeds dat het “normaal” is dat oudere paarden of pony’s er mager uit zien. Ouderdom is geen ziekte. Ouderdom maakt wel dat er steeds meer kwaaltjes opduiken waardoor er meer verzorging nodig is. Een gezond oud paard of pony kan mits correcte verzorging perfect rond en op gewicht zijn. Wanneer een paard mager is moeten er minstens 3 alarmbelletjes gaan branden als mogelijke oorzaak: voeding, tanden en wormen.

Indien de paarden toch voldoende voeding krijgen en het om 1 of enkele individuen van een groep gaat, moeten we op zoek gaan naar een individueel gezondheidsprobleem dat kan verklaren waarom het paard mager is. Heel vaak zorgen de tanden bij iets oudere paarden voor eetproblemen. Het gebit van paarden is gemaakt om vezelig voeder te kauwen en ondergaat daardoor heel wat slijtage bij het eten. Het paardengebit heeft op deze slijtage iets gevonden: hun tanden hebben een hele lange kroon die ter compensatie van de slijtage per jaar zo’n 2-3mm richting de mondholte schuift. Wanneer het paard geen perfect gebit heeft, zorgt dit systeem vroeg of laat voor problemen: de plaatsen waar de tanden niet afslijten (vaak vooraan en achteraan) worden in verhouding tot het kauwoppervlak per jaar steeds langer en vormen zo dus haken. Ongelijke slijtage kan ook plaatsvinden in het midden iedere tandenrij wanneer er bijvoorbeeld een kies ontbreekt, er een spleetje zit of wanneer de ene kies zachter is dan de andere. Dergelijke slijtagestoornissen ontstaan langzaam, wat impliceert dat dit voornamelijk problemen begint te geven bij paarden vanaf de leeftijd van 10 jaar. Naast slijtagestoornissen zijn er nog andere tandproblemen waardoor een paard moeilijker gaat eten en mager kan worden. Deze zijn niet noodzakelijk leeftijdsgebonden, bvb. een gebroken kies, spleetjes tussen de kiezen waar voedsel tussen komt en begint te rotten met tandvleesontsteking en eventueel verlies van de tand zelf tot gevolg, scheve tanden,… . Zonder degelijk onderzoek van de mond is het moeilijk om in te schatten of een paard tandproblemen heeft of een perfect gebit heeft. In feite zou ieder paard elk jaar of toch om de 2 jaar gecontroleerd moeten worden. Tandproblemen ontstaan vaak langzaam en paarden leren met hun ongemakken omgaan omdat ze iedere dag moeten eten, ongeacht de pijn.

Ieder paard moet ook op gepaste tijdstippen met een gepast product ontwormd worden. Doordat onze paarden steeds op dezelfde weide gehouden worden, herbesmetten ze zich telkens opnieuw met wormeitjes door te grazen. Om te weten wanneer je moet ontwormen en met welk product, laat je best een mestonderzoek uitvoeren zodat je gericht kan ontwormen.

Paarden kunnen ook mager zijn als gevolg van andere gezondheidsproblemen zoals bvb. opnamestoornissen in de darmen, de ziekte van Cushing,… . Deze paarden hebben begeleiding nodig van een dierenarts om hen te ondersteunen en zo goed als mogelijk gezond te houden.

Bijkomend zien we bij paardenverwaarlozing ook dieren met andere problemen zoals onverzorgde huidwonden, abnormale zwellingen, ingegroeide halsters bij veulens,… .

CONCLUSIE

Vaak gaat het niet om moedwillige paardenverwaarlozing, maar gebeurt het onbewust en uit grote onwetendheid over de nodige verzorging of omwille van een ongunstige financiële situatie. Wie een dier aankoopt, moet zich er van bewust zijn dat het dier verzorging nodig heeft tot het einde van zijn leven en dat dit tijd en geld kost. Vaak wringt hier het schoentje.

Als je verwaarlozing vast stelt, informeer je dan zelf eerst goed op voorhand over de situatie voor je een melding maakt. Vaak is er een verklaring of soms is er zelfs geen spraken van verwaarlozing (bvb. wanneer een dier reeds in behandeling is of lijdt aan een bepaalde ziekte). Veel situaties kunnen opgelost worden door er over te praten met de eigenaar. Wanneer er een inspectie volgt en er een inbreuk op de dierenwelzijnswet wordt vastgesteld, kan er een minimale boete van €312 euro volgen, samen met het opleggen van bepaalde maatregelen of het in beslag nemen van de dieren. Door goed overleg kan een boete vermeden worden en kan dat geld geïnvesteerd worden in een hoefsmid of dierenarts voor de dieren.

Soms is er geen mogelijkheid tot overleg of moet er snel ingegrepen worden: dan kan je je wenden tot de lokale politie die mee de eigenaar kan opsporen en eventueel verdere stappen kan ondernemen. Pas wanneer de eigenaar gekend is, kan een melding gemaakt worden bij de Vlaamse overheid. Dit kan niet anoniem gebeuren.

VLAAMS MELDPUNT:

09/ 276 20 60
dierenwelzijn@vlaanderen.be
online: http://www.lne.be/themas/dierenwelzijn/meld-een-verwaarloosd-of-mishandeld-dier

Volgende gegevens moeten doorgegeven worden bij een melding:

• Locatie dier(en)
• Naam en adres eigenaar/verantwoordelijke van dier(en)
• Diersoort
• Vaststelling/klacht
• Naam en adres van persoon die melding doet (kan niet anoniem)
• Optioneel, max 4 foto’s