‘Een paard moet 24/7 de beschikking hebben over voedsel’. Dat weten we inmiddels allemaal. Maar wat is er nodig om te zorgen dat een paard echt gezond en fit is en blijft?

Paarden in het wild

Om dat de kunnen begrijpen, moeten we teruggrijpen naar de voorvaderen van ons moderne paard. We kunnen ook kijken naar de wilde of verwilderde paarden die heden ten dage de natuur bewonen. Waaruit bestaat hun dieet?

Het bestaat niet uit wat velen van ons onze paarden voeren. Wilde paarden eten geen rijk, groen gras, bedoeld om de melkproductie van koeien op te drijven of slachtvee in korte tijd vet te mesten. Ze eten ook geen granen en al helemaal geen brokjes. Wilde paarden eten dan wel 24/7 – vooruit, in feite ligt dat cijfer dichter bij 16 tot 20 uur per dag – maar hun dieet bestaat voor een groot deel uit taai, grofstengelig groen.

Het gras dat ‘in het wild’ beschikbaar is, is niet vet, en zeker niet overal beschikbaar. Het is vaak schaars, droog, hard en bevat weinig voedingsstoffen. Paarden eten bladeren, boomschors en de struiken die zij tegenkomen. Ze eten allerlei soorten kruiden. Wanneer hun lichaam aangeeft het nodig te hebben, eten paarden zelfs klei – een goede bron van diverse mineralen.

Hoe dicht bij de natuur voeren wij?

Hoe verhoudt dat zich tot hoe er gemiddeld gevoerd wordt in paarden minnend West-Europa? Bieden wij dezelfde soorten gras? Nee, in de meeste gevallen niet. Als we dezelfde grassoorten en dichtheid zouden aanbieden als paarden op de open vlaktes eten, dan zou er een zeer groot tekort aan ruwvoer ontstaan voor onze paarden: wij houden immers erg veel paarden op relatief weinig grond. Geven wij onze paarden bladeren? Boomschors? Struiken? Staat onze bodem vol met bruikbare kruiden? Het antwoord op al deze vragen is, helaas, in veel gevallen ‘nee’.

Over klei hoeven we al helemaal niet te spreken. Veel paarden ontwikkelen zandkoliek. Ze proberen zand te eten wanneer er geen klei beschikbaar is. Maar klei, waaraan vaak vooral gelikt wordt door paarden, is goed te verteren. Zand daarentegen blijft in het spijsverteringssysteem achter, waarbij – soms dodelijke – koliek ontstaat.

Bewustzijn

Ik ben ervan overtuigd dat ieder van ons probeert zijn of haar paard naar beste eer en geweten te voeren. Wat we zouden moeten doen voordat we de diëten van onze paarden direct op de schop gooien, is zeker stellen dat we begrijpen wat we voeren, en wanneer en waarom we dat zouden moeten voeren.

De snel-groeiende trend van het paddock paradise is fantastisch voor het ontwikkelen van bewustwording ten aanzien van de behoeftes van een paard. Voor het grootste deel gaat de informatievoorziening daarvan echter over de behoefte van paarden aan vrije beweging en voldoende ruwvoer. Beide zijn van essentieel belang. Het is dus een goed startpunt dat die bewustwording gecreëerd wordt.

Maar er is meer nodig. Er is behoefte aan kennis van fytologie: welke planten worden met welke reden gegeten? In welke hoeveelheden zouden ze in het dieet van het paard aanwezig moeten zijn in relatie tot de hoeveelheid gras en hooi die het paard tot zijn beschikking heeft?

De meesten van ons weten dat kamille goed werkt ter ontspanning. Maar hoeveel van ons weten dat het een onrustige maag kan kalmeren en dat het ontsmettend werkt? We vinden paardenbloemen leuk, je kunt de pluisjes er zo mooi afblazen. Maar hoeveel van ons weten dat ze goed zijn om de lever te ontgiften?

Neem voor je begint aan de volgende ronde brok of muesli eens een klein moment om te bedenken of je paard ze nodig heeft. Misschien is een handjevol brandnetel een beter alternatief?

De schrik van veel eigenaren: spierbevangenheid. Helaas een schrik waar ik op dit moment zelf mee te maken heb met mijn American Paint Horse, een ras dat hier bij uitstek gevoelig voor kan zijn. Een uitgebalanceerd dieet van een variatie aan ruwvoer, ruwvoer, ruwvoer en een mineralenblok en tóch overkomt het mijn paard. Hoe kan dat?

Wat is spierbevangenheid?

De meesten van ons kennen wel de variant van spierbevangenheid die ontstaat door het overvoeren van krachtvoer bij een te geringe inspanning, ook wel bekend als maandagziekte. Helaas is dat niet de enige variant van spierbevangenheid, ook al is het wel de makkelijkst te voorkomen variant. De andere variant ontstaat door plotselinge grote inspanning of opwinding. Deze variant kan een erfelijke component bevatten. Spierbevangenheid is een stoornis in de spierstofwisseling van het paard. Er ontstaat verzuring in de spieren, vooral die in de rug, lendenen en achterhand. Er vindt anaerobe verbranding van energie plaats: verbranding waarbij geen zuurstof gebruikt wordt. Hierdoor komt een flink overschot aan melkzuur in de spieren terecht. Het melkzuur beschadigt de spieren en leidt tot een ontstekingsreactie. In het ergste geval ontstaat permanente spierschade en kunnen de nieren aangetast raken vanwege de grote hoeveelheid te verwerken afvalstoffen.

Hoe herken ik spierbevangenheid?

Het is goed spierbevangenheid acuut te kunnen signaleren. Zeker omdat de symptomen wel kunnen lijken op koliek in sommige gevallen: het paard wil niet meer bewegen, staat in een ongemakkelijke houding met gebogen rug en gespannen achterhand. Indien dat de enige verschijnselen zijn, spreken we over lichte spierbevangenheid.

Wanneer het paard ook wat verkort loopt, stijf is en trilt of spasmes in de beweging van de achterhand heeft en de spieren in de achterhand hard aanvoelen en het aanraken ervan een pijnlijke reactie geeft van het paard, spreken we van middelmatige bevangenheid.

Van ernstige spierbevangenheid is sprake als het paard naast bovenstaande verschijnselen ook enorm zweet, angst en wijde neusgaten toont en als de hartslag en ademhaling hoger dan normaal zijn. Bij deze variant is de urine vaak ook donker, van roodbruin tot bruin, door de afvalstoffen die in de urine terecht komen. Let op: deze afvalstoffen zijn de nieren op dat moment gepasseerd en kunnen ook daar al schade aangericht hebben. Bij ernstige bevangenheid is het soms zo dat paarden willen liggen en niet meer overeind komen. Andere paarden hebben zoveel pijn dat ze niet durven te gaan liggen en alleen wiebelen van het ene op het andere been om de pijn een klein beetje te verlichten.

Wat te doen?

Het is belangrijk te weten dat hoewel beweging bij de meeste aandoeningen bij paarden goed kan helpen, dat bij spierbevangenheid niet het geval is. Om permanente schade te voorkomen, is het belangrijk dat de afvalstoffen eerst zo veel mogelijk het systeem uit kunnen. Daarbij is (box)rust belangrijk.

Bel bij spierbevangenheid altijd direct een dierenarts. Als er direct gehandeld wordt kan permanente schade zoveel mogelijk voorkomen worden. De dierenarts kan pijnstillers en ontstekingsremmers geven en een infuus aanleggen, zodat uitdroging en nier-schade voorkomen kunnen worden. Daarnaast kan een dierenarts een vitamine E injectie geven, waarvan de opname sneller gebeurt dan bij orale toediening via een supplement. Hij of zij neemt ook bloed af, om vast te stellen of er inderdaad echt sprake is van spierbevangenheid en in welke mate. Normaal gezien wordt er na 5-7 dagen opnieuw geprikt om de waarden van de enzymen in de spieren opnieuw te kunnen bepalen. Indien nodig zullen meer bloedtesten volgen om het herstel goed te kunnen monitoren.

Het paard moet warm gehouden worden. Hij mag zijn spieren niet gebruiken om zichzelf warm te houden, en de warmte kan zorgen voor comfort. Let er wel op dat de deken ook niet té dik is, want nog steeds geldt dat bij 42 graden Celsius de eiwitten in de spieren kapot gaan. Dat wil je natuurlijk voorkomen. Houd het paard wel altijd vrij van tocht. Daar helpt de deken uiteraard ook bij.

Over het al dan niet voeren zijn de meningen verdeeld. Veel dierenartsen geven aan dat het paard niet of maar heel kleine beetje mag eten. Wij hebben in overleg met de dierenarts gekozen voor het voeren van slobber, zodat er vocht in het systeem komt, en ruwvoer. Wel is voor het grootste deel het voordrooghooi (85% droog) vervangen door kurkdroog hooi, omdat dat kariger is wat betreft voedingsstoffen. Uiteraard moet er altijd ruim voldoende vers water beschikbaar zijn. Het kan nodig zijn elektrolyten te geven om drinken te stimuleren. Het is altijd verstandig om vitamine E met selenium en magnesium bij te geven in de vorm van een supplement. Een dierenarts zal ook pijnstillers voorschrijven voor tenminste enkele dagen.

Voorkomen van spierbevangenheid

Natuurlijk is voorkomen altijd beter dan genezen. Het is dan ook zaak het voer van het paard goed af te stemmen op de hoeveelheid arbeid die verricht wordt. Bij de meeste paarden is een aanvulling op het ruwvoer in de vorm van krachtvoer absoluut niet nodig. Een zoutblok en eventueel een vitamine- en mineralensupplement is vaak ruim voldoende. Let op dat een mineralenblok niet teveel – of bij voorkeur: geen – ijzer bevat. De grond in ons deel van de wereld is al sterk ijzerhoudend, en een teveel aan ijzer kan de opname van andere mineralen beperken. Ruwvoer mag onbeperkt gevoerd worden, maar let op de gehaltes: ruwvoer bevat suikers en eiwitten. Droog hooi heeft altijd de voorkeur boven voordroogkuil (70% droge stof) en voordrooghooi (85% droge stof). Indien droog hooi niet gevoerd wordt op stal, probeer dan eigen balen droog hooi te halen en te vermengen met het voordroogkuil of -hooi. Voer tevens – bij voorkeur op basis van een bloedanalyse – vitamine E en selenium bij, alsook magnesium en mogelijk vitamine C. Let wel op: een te hoog gehalte selenium kan net zo gevaarlijk zijn als een te laag gehalte.

Voor de meesten zal dit niet nieuw zijn, maar een paard hoort dagelijks te kunnen bewegen. Vierentwintig uur per dag op stal staan en alleen de box uitkomen voor arbeid, bevordert het herstel van spieren niet. Aan de andere kant kan overbelasting ook een trigger zijn voor bevangenheid. Een warming-up en cooling down zijn belangrijk. Daarnaast zijn afwisseling en rust belangrijk. Een paard kan niet zes of zeven dagen per week op topniveau presteren. Wissel af met grondwerk, buitenritjes, ‘denkwerk’, etc.

Probeer stress zoveel mogelijk te voorkomen. Stress geeft een enorme weerslag op de spieren van het paard en op zijn algehele gezondheid.

Mijn paard is spierbevangen geweest, en nu?

Spierbevangenheid blijft een gevoeligheid voor paarden die het eenmaal gehad hebben. Het is dus absoluut noodzakelijk hier rekening mee te houden. Vitamine E met selenium, magnesium en een zeer goede warming up en cooling down zijn essentieel. Vergeet niet dat tijdens het opwarmen en afkoelen een nierdeken geen overbodige luxe is voor dit soort paarden en dat zij in de koudere maanden behoefte kunnen hebben aan een deken, zeker als er geen schuilstal aanwezig is op de weide. Als er in voer, bescherming en training rekening mee gehouden wordt, kunnen deze paarden over het algemeen goed herstellen en gezonde atleten zijn.

Ervaar je gedragsproblemen bij je paard?

Ga dan na dat onderstaande basisbehoeften vervuld zijn. Indien niet, is dit de eerste stap om hier verandering in te brengen. Wees creatief en vervul deze basisbehoeften naar eigen kunnen, dit is een basisrecht voor elk paard. Ook al lijkt het in sommige situaties moeilijk er zijn altijd oplossingen. Je paard zal je dankbaar zijn.

Ook jij als ruiter of amazone die geen eigen paard heeft, kan hier verschil maken.

Jij kan er voor kiezen om te leren van paarden, onder welke vorm dan ook, waar deze basisbehoeften gerespecteerd worden. Jij alleen kan al verschil maken. Respecteer elk paard als een levend wezen in plaats van een gebruiksobject.

De basisbehoeften van een paard zijn voeding, beweging, sociaal contact en voortplanting.

Als we aan deze basisbehoeften kunnen voldoen zijn we al een heel eind op weg om paarden een leven te bieden waar ze recht op hebben. Elk paard is en blijft een paard of het nu gaat om een recreatiepaard, sportpaard, fokmerrie, veulen, …

Het eerste basisrecht voor elk paard is voeding. Geef je paard zoveel mogelijk ruwvoer tot zijn beschikking al dan niet aangevuld met krachtvoer (spelt). Wat ik zelf heel belangrijk vind is dat dit ruw- en krachtvoer geoogst is met respect voor natuur en milieu. Het beste hooi komt van een weide die natuurlijk beheerd wordt. Zonder gebruik van kunst- of drijfmest en pesticiden. Dit is zeer belangrijk voor o.a. paarden met zomereczeem of paarden die hoefbevangen hebben gestaan. Hetzelfde geldt voor granen.

De volgende basisbehoefte is beweging. Een wild paard in de natuur legt kilometers af, selectief op zoek naar voer dat hij op dat moment nodig heeft. Wij hebben geen wilde paarden meer, maar onze gedomesticeerde paarden hebben deze drang naar beweging nog altijd. Paardachtigen bestaan al miljoenen jaren en enkel de laatste 6000 jaar zijn paarden gedomesticeerd. Dit spreekt voor zicht dat onze paarden behoefte hebben aan beweging in vrijheid. Gebruik je creativiteit om aan dit basisrecht te voldoen. Tips en ideeën vind je in een Paddock Paradise.

Een ander basisrecht is sociaal contact. Een paard is een kuddedier en houdt van contact met andere paarden. Dit is zelfs noodzakelijk om onnodige stress te voorkomen bij paarden. Het groomen tussen paarden onderling werkt hartslagverlagend en dit komt de gezondheid weer ten goede. Heb je niet de mogelijkheid om je paard thuis te houden dan kan je kiezen voor een pensionstal waar men aandacht heeft voor paardenwelzijn. Er zijn verschillende ondernemingen waar je je paard in groep kan huisvesten 24 uur op 24 en 7 dagen op 7.

De laatste basisbehoefte is voorplanting. Vooral hengsten hebben hier vaak onder te lijden omdat ze in afzondering leven. Vaak met verschillende gedragsproblemen tot gevolg, gecreëerd door de mens. Als je niet van plan bent om je hengst te laten dekken, kan je overwegen om hem te laten castreren zodat hij in een kudde kan leven tussen andere ruinen en merries.

Wil je toch kost wat kost een hengst houden, zorg er dan voor dat hij samen staat met een andere hengst of ruin als hij geen merries mag dekken. Let wel op bij hengsten die van veulen af alleen gestaan hebben en niet opgevoed zijn door kuddegenoten. Als een hengst niet geleerd heeft om te ‘verliezen’ blijft die vechten met alle gevolgen van dien. Daarom is het zo belangrijk om hengsten van jongsaf aan ook in een kudde te houden.

In de natuur leven hengsten vaak in bachelor of vrijgezellengroepen. Een jonge hengst kan zich zo voorbereiden om op een dag een kudde merries voor hem te winnen. Een bachelorgroep bestaat ook uit oudere hengsten zodat de jongelingen van hen kunnen leren. Heb je een dekhengst laat hem dan samen met zijn kudde. Er zijn fokkerijen waar de hengst samen in het weiland loopt met zijn merries en veulens. Zo hoort het ook te zijn.