Paarden krijgen al ijzers zolang men zich kan herinneren. Recentelijk hoorde ik dat dit in vroeger tijden vooral gedaan werd om te zorgen dat paarden die letterlijk ‘op hun laatste voeten’ liepen, het nog iets langer zouden volhouden op het slagveld. Gelukkig hoeven we onze paarden niet langer daarvoor te gebruiken. Opvallend is dat veel van ons wél nog steeds ijzers onder onze paarden slaan.

Het effect van ijzers op het paardenlijf

Mijn mening is dat het niet meer nodig is om heden ten dage ijzers onder een paard te slaan. Sterker nog, het op ijzers zetten van een paard kan leiden tot ernstige gezondheidsproblemen. Zo wordt er wel gezegd dat een paard vijf harten heeft: één in zijn borstkas en vier andere die de grond raken bij iedere pas. Hoeven zijn complexe mechanismen die kunnen helpen bloed en lymfevocht rond te pompen in het lijf van het paard. Om dit te kunnen doen, moet de hoef de grond rechtstreeks kunnen raken. Op die manier wordt het natuurlijke mechanisme in werking gesteld.

Door een paard op ijzers te zetten, belet een laag ijzer de werking van het hoefmechanisme. De reden daarvoor is dat het ijzer de positie van de hoef fixeert en door het gebruikte materiaal demping teniet doet. Zo wordt het onmogelijk voor de hoef om zich uit te zetten wanneer het grond raakt – sterker nog, omdat ijzer de dempende werking van de hoef teniet doet, kan zelfs artritis of artrose het gevolg worden van ijzergebruik.

Wanneer het hoefmechanisme op een dergelijke manier wordt uitgeschakeld hebben we een paard dat, afhankelijk van op hoeveel ijzers hij staat, nog slechts één of drie ‘harten’ heeft. Dat zijn er aanzienlijk minder dan vijf, toch? De bloedstroom en lymfestroom van dat paard zal minder vlot verlopen, waardoor de hoeveelheid zuurstof die aanwezig is in het lichaam minder is dan bij optimaal gebruik van het natuurlijk mechanisme. Daarnaast kan het lichaam minder goed afvalstoffen via het lymfesysteem uitscheiden als de pomp van de hoef terug het been in minder goed werkt. Dit limiteert het atletisch potentieel van het paard, maar ook zijn algehele gezondheid.

Veelgebruikte redenen voor ijzers teniet gedaan

Veel dierenartsen en hoefsmeden, waarschijnlijk als resultaat van hun opleiding, zullen je iets anders vertellen. Zij zullen zeggen dat alleen een zeer gezonde hoef bloot door het leven kan zijn. Zullen we dat eens omdraaien?

Hoe kan een hoef gezonder worden door er een laag ijzer onder te slaan met ijzeren of koperen nagels recht door de zool en hoefwand?

De nagels zelf maken de wand en zool kapot, en geven ruimte aan vuil om de hoef binnen te dringen. Houd daarbij in je hoofd dat het loskomen van de hoefwand de ergste nachtmerrie van veel eigenaren is, en dat door het op ijzers zetten van een paard dit constant in de hand gewerkt wordt.

‘Ja, maar mijn paard landt op zijn tenen en maakt daarmee zijn hoefwand kapot, dus hij heeft echt ijzers nodig!’

Echt waar? Of sta je niet open voor een meer natuurlijke aanpak: het afronden van de randen van de hoefwand, waar zij de zool raken, zodat wat bekend staat als een mustangrol gecreëerd wordt?

Wilde paarden krijgen geen ijzers, en zij zien flink wat ruiger terrein dan onze gedomesticeerde paarden. Hun voeten zijn hard en zijn dat geworden door het terrein waarop zij rondlopen. Hoeven zullen zich aanpassen aan wat er van ze verwacht wordt. Zolen zullen hard worden als het terrein daarom vraagt. Wilde paarden hebben door natuurlijke slijtage en natuurlijk beengebruik op divers terrein een mustangrol. We mogen nooit onderschatten wat het lichaam zelf kan creëren, hoe het lichaam zelf de optimale oplossing voor een situatie kan ontwikkelen.

‘Ja, maar een wild paard is geen gedomesticeerd paard!’ Daar heb je helemaal gelijk in!

En om die reden zouden we een situatie moeten creëren die zo dicht bij de natuurlijke situatie staat als mogelijk. Vrije beweging gedurende tenminste acht uur per dag, maar bij voorkeur vierentwintig uur per dag. In het ideale geval hebben we de beschikking over diverse ondergronden.

Het zachte, rijke gras waarop onze paarden grotendeels rondlopen, zal nauwelijks bijdragen aan natuurlijke hoefslijtage en zal de hoeven ook niet hard maken. Natuurlijk kunnen we niet allemaal zelf regelen op welke ondergronden onze paarden lopen wanneer zij vrij bewegen. Het is dus belangrijk om regelmatig op harde ondergrond te wandelen of te rijden. Op die manier geven we de hoef de kans harder te worden. Dit is geen hogere wiskunde – onze eigen handen doen precies hetzelfde als we fysiek werk doen: we krijgen eelt.

En dan nog dit…

Als bovenstaande onvoldoende reden is om het ‘blote voeten pad’ te kiezen, misschien is een simpel rekensommetje dat dan wel: hoeveel geld zal je besparen als je slechts regelmatig de hoeven van je paard hoeft te laten bekappen door een geschikte smid die weet hoe hij een mustangrol moet vijlen? Dat scheelt vast flink ten opzichte van het opnieuw op ijzers zetten om de zes tot tien weken. Dat op zichzelf is al reden om het eens te proberen, toch?

We kennen het vast allemaal, de ‘sfeer’ op sommige wedstrijden. Ruiters die elkaar geen blik waardig keuren. Of juist wel, niet uit bewondering, maar uit afgunst. De toon die soms wordt aangeslagen tegen een stoere ruiter of amazone die het aandurft om met een koudbloed, of mogelijk nóg erger: een pony – ja, echt, een póny – te starten. Soms zelfs de opmerkingen tegen zo’n stoere ruiter dat ‘de ring voor de B dáár is’, ook als betreffende ruiter zijn harige vriend keurig klaar heeft voor het M. De blikken van afkeuring zijn te lezen in de ogen van de ruiter met het sportpaard van duizenden euro’s. Zouden ze bang zijn af te gaan als ze verliezen van een koudbloed of een pony? Ongegronde angst misschien, want de meeste juryleden zijn geen haar beter…

Omgang met het paard

Nog veel erger dan dat is de omgang tussen ruiter en paard die op veel wedstrijdterreinen te zien is. Natuurlijk zijn er ruiters – en gelukkig worden het er steeds meer – die zich bezig houden met hoe hun paard de wedstrijd ervaart. Voor veel ruiters, ook als ze zielsveel van hun paard houden, is het nog steeds zo dat het paard moet presteren op wedstrijd. Dat geeft op zichzelf niets, als het paard de kans gekregen heeft zich als een volledig wezen te ontwikkelen en te ontplooien tot een ware atleet: mentaal en fysiek in balans en in topconditie.

De praktijk toont aan dat veel paarden op erg jonge leeftijd al een aardig niveau in hun benen moeten hebben. Dat geldt in de dressuur – denk maar aan de Pavo cup, of het WK jonge paarden, maar is misschien nog wel evidenter in de western wereld. Met twee jaar het eerste zadel erop, met drie of vier jaar de eerste wedstrijden, en als het dier zes jaar oud is: dan moet er een scharenbit in. Ongeacht of het paard daar eigenlijk al wel klaar voor is.

Om het nog erger te maken, is het in veel takken van de sport zo dat het bit geen communicatiemiddel meer is, maar een controle-werktuig. Een handig middeltje om zo’n goedzak van 500 kg of meer even te vertellen ‘wie de baas is’. De ruiter wil zijn paard graag ‘bergop’, en in plaats van de achterhand aan het werk te zetten, is het natuurlijk veel makkelijker om je eigen gewicht ver naar achter te plaatsen, hand op te tillen en met je bekken je paard de berg op te duwen. Biomechanisch niet geheel correct, maar ach, je moet wat over hebben voor het lintje. Dat het ruggebruik compleet afwezig is, en de ruiter daardoor de draf niet kan uitzitten, wordt voor lief genomen. Gewoon nog nét iets harder klemmen met je benen lost dat probleem wel op. Reageert je paard – zo ontzettend braaf! – daar op door te versnellen, dan zijn daar natuurlijk de teugels…

Het kan ook anders

Meer en meer ruiters zien in dat een paard opsluiten tussen twee handen en twee benen niet het beste is voor het paard, zowel fysiek als mentaal. Ze zien dat balans niet verkregen wordt door dwang, maar door ontwikkeling en groei. Dat een paard van vier nog helemaal geen atleet is, maar een kleuter, die opgeleid en begeleid dient te worden in zijn groei naar een carrière als rijpaard.

Dat je een paard niet moet opsluiten met je handen en benen betekent natuurlijk niet dat je maar op een paard moet gaan zitten en het arme dier het zelf moet laten uitzoeken. Sterren kijken is niet gezond voor de rug, hals en ledematen van het paard, net zomin als een rollkur dat is. Het betekent wel dat een ‘perfecte’ houding afdwingen niet werkt. Van een kleuter verwacht je ook geen wiskundige berekeningen, maar het zou wel fijn zijn als hij zou weten dat één plus één samen twee is.

Er zijn al best wat wedstrijdonderdelen waarbij het niet zo relevant is of je paard graag hoog of laag loopt, als jullie samen maar plezier hebben en werken aan het verbeteren van de fysieke mogelijkheden en onderlinge verstandhouding. Onderdelen zoals TREC, Cowboy Dressage, endurance (in West-Europa dan toch, het Midden-Oosten gaat er wat anders mee om) en in zekere mate ook Working Equitation, worden steeds populairder – en terecht. Ook meer en meer dressuurruiters durven terug te grijpen op de klassieke school en voegen aan de eeuwenoude kennis een vleugje ‘informatie van nu’ toe. Fantastische ontwikkelingen!

De toekomst

Het blijft afwachten of deze ‘nieuwe’ takken van sport met het groeien ervan ook ten prooi zullen vallen aan de op lintjes azende stroom van ruiters. Zo was een aantal jaren geleden de western sport in Nederland nog toneel voor lange teugels en sprak het ruiters aan die relaxter wilden rijden dan in de dressuur gebeurde. Tot enkele dressuurruiters wel wat begonnen te zien in die kleine, snelle paardjes. Zij namen de scherpe handjes uit de dressuurring mee – zonder rekening te houden met wat er in de paardenmond gebeurt met een scharenbit waar flink druk op gezet wordt.

Het is inmiddels hoog tijd dat de paardenwereld eens op zijn kop gezet wordt. We zijn immers (bijna) allemaal begonnen met dromen over paarden – en pony’s – als jong meisje, en zijn gaan rijden uit liefde voor het dier. De sport kwam toch echt daarna pas in beeld voor de meesten van ons.

Zou het niet mooi zijn als we dan ook allemaal het dier boven de sport blijven plaatsen?
Laten we het eens proberen: een beetje meer vriendelijkheid meenemen naar stal – voor elkaar, maar vooral voor onze paarden: mag het een onsje meer zijn?

Ik ben er dol op om mensen iets te leren over paarden. Meer specifiek ben ik er gek op om diegenen iets te leren, die graag iets willen leren over paarden. Leren over hun lichamen, de manier waarop we met hen kunnen samenwerken als partners en leren over de manier waarop we ze zo lang mogelijk gezond en gelukkig kunnen houden. Degenen die daar het meest voor open staan, zijn over het algemeen kinderen.

Onze taak

Onze taak als coach, trainer, ouder of stalgenoot is om deze jonge mensen te voorzien van handvatten. Als we een beter ‘morgen’ voor onze paarden willen, een morgen waarin de lichamen van onze paarden niet puur gebruikt worden als middel voor de sport, dan is educatie van het grootste belang. We kunnen dan een weg inslaan naar een morgen waarin onze paarden hun volle potentieel kunnen bereiken. We kunnen dan een weg inslaan naar een situatie waarin paarden mentaal gezond blijven. Alleen op die manier ziet iedere discipline eruit als een dans tussen twee individuen, terwijl deze er gelijktijdig uitziet als een harmonieus geheel.

Jonge mensen

Ik heb het geluk dat ik geregeld met jonge mensen mag praten over de spierstructuur van het paard. Soms is het zelfs mogelijk een stapje verder te gaan en kinderen uit te leggen én te laten ervaren hoe zij ‘niet normale dingen’ en blokkades kunnen opmerken. Kinderen hebben de fantastische gave informatie te absorberen. Ze komen dan ook vaak met vragen die zo simpel zijn, dat wij er als volwassenen niet eens over nagedacht hebben. Ze helpen elkaar, willen het graag goed doen voor zichzelf, hun ouders en hun paardenvriendje en zijn in staat informatie snel te verwerken en toe te passen.

Juist omdat kinderen de gave hebben te leren, kunnen we ze zowel het goede als het slechte gemakkelijk aanleren. De dames in de afbeelding hebben niet het makkelijkste paard. Hun Arabische mix is vriendelijk, maar bij een vorige eigenaar gereden met een slecht passend zadel. Hij heeft daarnaast nooit geleerd zijn lichaam écht te gebruiken en zichzelf te dragen. Hij is voorheen gereden op een manier waarop hij nooit zijn volle potentieel had kunnen bereiken. De meeste zonde aan het verhaal is dat het een paard is dat het graag goed wil doen. Gelukkig weten de jongedames dat.

Voor deze dames is dit een fantastisch paard om te leren ‘kijken’. Het is niet moeilijk te zien wanneer de ‘fout’ bij hemzelf ligt – door fysieke beperking in bouw of door eerdere gezondheidsproblemen -, en waar je als paardenmens invloed op hebt – het zadel, de manier van rijden. Het belangrijkste is dat de meiden op deze manier niet alleen leren rijden, maar ook leren kijken naar het lichaamsgebruik door het paard, zijn gedragenheid en zijn trainbaarheid. Ze leren niet alleen hun paard te rijden, maar krijgen een beeld van het individu waar zij mee werken. Dit maakt hen betere trainers en paardenmensen, die de fout niet leggen bij het paard, maar gaan zoeken naar de oorzaak van een probleem en aansluitend naar de oplossing. Het leukste? Dat de dames nu bij ieder klein misstapje letterlijk vragen ‘ligt dat aan mij?’.

Oudere ruiters

Is leren een paardenmens te zijn voorbehouden aan jonge mensen? Nee, zeer zeker niet! Iedere ruiter die openstaat voor informatie van een goede trainer, maar vooral openstaat voor informatie van zijn paard, is hard op weg een paardenmens te worden.  Bezoek clinics, vraag trainers en stalgenoten om hulp en houd vooral je ogen goed open: de trainer die op papier heel vriendelijk is, kan best eens hard zijn. Als oudere ruiter heb je vaak het voordeel én het nadeel van een natuurlijk ontwikkeld gevoel van scepsis. Dit is een voordeel omdat je minder beïnvloedbaar bent, en een nadeel omdat je vaak minder openstaat voor informatie.

Neem als voorbeeld het krijgen van punten op wedstrijd. Slechte punten zijn niet noodzakelijk een afspiegeling van fout trainen met je paard. De vraag is waar je slechte punten voor gekregen hebt. Als je op het protocol terugvindt dat de teugels te lang waren en je hebt toch alle oefeningen correct gereden, dan zijn de lage punten voor een doorhangende teugel – en dus het ontbreken van een contact-teugel – eigenlijk een enorm compliment! Een ruiter die bovenin mee rijdt, kan er methodes op na houden die het paard aan het dansen krijgen, maar het is mensen ook gelukt beren aan het dansen te krijgen en dat ging er ook niet bepaald zachtzinnig aan toe. Wees kritisch,houd beide benen op de grond en ga voor een manier van trainen die past bij jouw specifieke paard en jullie gewenste samenwerking.

De beste criticus blijft het paard zelf: weggedraaide ogen, verkrampte kaken en een achterhand die achter het lijf aanzwengelt, zijn tekenen dat je misschien wel ruiter bent, maar geen paardenmens. Ontspannen ogen, af en toe eens smakken, kauwen en zuchten en een achterhand die echt ónder het paard is, zijn tekenen dat je op de goede weg bent. Houd dat vol!

Wij als trainers

Ik geloof er in dat we mensen niet alleen moeten leren rijden, maar ook moeten leren trainen, leren kijken, leren voelen. Op die manier kan een paardenmens na een training van een beter paard afstappen dan waar hij of zij een uur eerder opgestapt is. Het is onze verantwoordelijkheid als trainers om in iedere klant tenminste een stukje van dit bewustzijn te installeren. Daarbij mogen we onze eigen tekortkomingen zeker niet vergeten. Samenwerken met trainers die op een ander vlak sterker zijn, is geen falen. Samenwerking is de sleutel tot een betere toekomst voor onze paarden.

Laten we samen de volgende generatie ruiters er een van paardenmensen maken!

Het klinkt heerlijk, een volle galop over anderhalve meter hoge muren vliegen, of een perfecte piaffe rijden, of een sliding van negen meter realiseren. Maar hoe heerlijk is de weg ernaartoe voor het paard?

De sport

Gemiddeld genomen stapt een ruiter op een paard van drie of vier jaar oud – soms zijn ze nog jonger en maar zelden zijn ze ouder. Als het dier geluk heeft, gaat daar een gedegen stukje grondwerk aan vooraf. Meestal niet. Hij kent het longeren in drie gangen en heeft ooit al eens een zadel op zijn rug gehad. Tijd voor een ruiter op zijn rug.

De sport vraagt om jonge paarden op niveau. Daar betalen sponsoren voor. Het liefst koopt men een drie- of vierjarige met álle knopjes er al op. Dat is handig. Je kunt ‘lekker lang’ de sport in – en het dier eventueel daarna nog goed verkopen. Klein detail: dat paard is vermoedelijk kapot voor zijn twaalfde. Carrière: acht jaar. Meestal verdwijnen paarden al eerder via de achterdeur de fokkerij of de handel in. Sommigen eindigen bij de slager. Een select groepje redt het ook na zijn twaalfde en haalt ofwel de top, ofwel komt bij een recreant terecht die er nog plezier van heeft.

Het alternatief

Kan het ook anders? Natuurlijk! Paarden gedegen opleiden kost tijd. Veel tijd. Het kost zeker anderhalf jaar om een paard te leren dat het ook onder ruitergewicht mogelijk is om balans te vinden. Als je geluk hebt, heb je na een jaar balans in drie gangen. Dan kun je gaan werken aan balans in wendingen.

Er van uitgaande dat je start met een vierjarig paard, is het paard dan zeker vijfenhalf tegen de tijd dat hij balans heeft in drie gangen en in wendingen. Vijfenhalf als hij een B-proef moet kunnen lopen. Een B-proef. Geen piaffe, geen oxers, geen slidings.

Zo’n dier is op dat moment nog niet volgroeid – al lijkt hij dat wel. Overbelasting is een serieuze zorg. Internet staat vol afbeeldingen van onvolgroeide paarden waar alle knopjes op zitten. Datzelfde internet staat bomvol plaatjes van onvolgroeide paarden met afwijkingen in het lijf.

Klassiek geschoold vs. modern getraind?

De klassieke of academische rijkunst gaat ervanuit dat de basisopleiding van een paard zes tot acht jaar in beslag neemt. De basis bestaat in deze uit flexibiliteit, gedragenheid, een ondertredend achterbeen. Het bestaat ook uit travers, renvers, schouderbinnenwaarts.

Door een paard te voorzien in een lange opleiding, waarbij de grenzen van lichaam en geest gerespecteerd worden, is de kans het grootst dat het paard op hoge leeftijd nog gezond kan worden ingezet als rijpaard. Hoge leeftijd is hier niet twaalf, maar vijfentwintig of ouder.

Het verschil tussen de academische rijkunst en het moderne rijden? Afgezien van het verschil tussen het langzaam willen opleiden in de klassieke school en het snel vooruit willen in de moderne school, is er een ander verschil. Nadenken over biomechanica en over het psychisch effect van oefeningen op een paard. Waarom vragen we een bepaalde oefening? Wat doet die oefening met het lichaam van een paard? Kan het paard de gevraagde oefening aan?

Is de klassieke school voorbehouden aan de grote meesters van de rijkunst? En enkel voor dressuurruiters? Natuurlijk niet! Rechtgerichtheid, gedragenheid en mentale stabiliteit zouden we voor ieder paard moeten nastreven. Daar hoef je geen dressuurzadel voor te hebben en geen Lusitano voor te rijden. Haflinger, Arabier, Shire of Holsteiner, ze kunnen allemaal klassiek geschoold worden – onder een barebackpad, westernzadel of endurance zadel, dat is om het even.

Waarom we niet allemaal onze paarden academisch scholen? Het kost tijd. Veel tijd. Tijd die veel ruiters niet hebben, of er niet voor over hebben.

Zeg eens eerlijk, hoeveel tijd heb jij?

We hebben het allemaal meegemaakt: je wil op je paard stappen en genieten van een heerlijk ontspannende rit. Of althans, dat dacht je! Je paard gaat ervandoor, schrikt, steigert, bokt of beweegt in het geheel niet.

Wiens schuld is het?

Het is natuurlijk erg makkelijk je paard de schuld te geven. Het is ook erg makkelijk de schuld bij de ruiter neer te leggen – iets dat veel mensen geleerd hebben te doen, omdat we het paard niet de schuld willen of mogen geven.

Maar als we het paard niet de schuld kunnen geven, en ruiter ook niet zonder meer, wie geven we dan de schuld? Wij mensen wijzen graag met onze vinger. Dat geeft richting aan onze frustratie.

Wat is dan de reden?

Paarden hebben vele redenen om niet mee te werken – waarbij de enige reden die niet bestaat, ‘hij wil niet’ is.

Heb je je paard recent gekocht? Wat weet je van zijn of haar achtergrond? Is hij al jong ingereden, zonder de kans volwassen te worden, zowel fysiek als mentaal? Op een jong paard klimmen – in sommige takken van sport al voordat het paard anderhalf of twee jaar oud is – is zwaar. Hun lichaam is nog niet volgroeid, maar ook hun geest niet. De concentratiespanne van een heel jong paard is klein. Ze kunnen hun aandacht nog niet focussen. Ben je ooit in een kleuterklas geweest waar de leerkracht vraagt of kinderen twee minuten stil kunnen zitten? Een of twee van de kinderen zullen het volhouden. De overige vijfentwintig stuiteren na luttele seconden al van hun stoel af, kijken uit het raam of kletsen met de buurman. Dat is met jonge paarden niet anders.

Misschien heb je een merrie die geveulend heeft en net weer aan het werk gezet wordt. Heb je haar laten nakijken door een dierenarts en een osteopaat? De dierenarts komt vaak wel om moeder en veulen te checken na de bevalling, maar een osteopaat blijft nog vaak achterwege. Het lichaam van een merrie kan veranderen door het dragen van een veulen en de bevalling en ze zal echt goed in haar vel moeten zitten voor ze weer aan het werk gezet wordt. Een zadelcheck is ook geen overbodige luxe na een dracht, bevalling en periode van zogen overigens.

Heb je een ruin van tien die nog nooit geschrokken is, er nooit vandoor schiet en nooit bokt, maar die je recentelijk het gevoel geeft dat je een rodeo probeert te rijden? Er is altijd een reden! Mogelijk is zijn rug pijnlijk of is er iets in zijn dieet veranderd. Misschien is er een nieuw paard op het terrein gekomen die de leiderschapspositie van jouw paard probeert over te nemen.

Training, grondwerk en ongemak

Het is erg makkelijk de fout bij het paard te leggen. Maar in mijn mening net zo makkelijk om direct met de vinger naar de ruiter te wijzen wanneer het paard niet makkelijk is.

Met de juiste training – aangepast aan de leeftijd van mogelijkheden van het paard – kun je veel bereiken. Voeg daar een onsje of twee grondwerk aan toe, vooruit een kilootje of wat grondwerk, en je komt nog iets verder. Het aller-, allerbelangrijkste: zorg dat je er zeker van bent dat er geen fysieke oorzaak is voor het gedrag van je paard. Je paard zal je dankbaar zijn!

Er staat een pony in de wei, met een dikke wintervacht die vol regendruppels ligt. Het dier heeft geen deken en – eerlijk is eerlijk – hij ziet er ook wel érg mager uit. Dat lijkt verdacht veel op verwaarlozing, maar hij heeft wel water en er ligt ook wel hooi…

Een paard staat op stal, in een dikke laag stro, geschoren en daarna flink ingepakt met dekens. Het dier komt van stal met zadel en hoofdstel. Een nierdeken beschermt de organen tegen de kou. De amazone rijdt met stang-en-trens en met sporen. Dat lijkt verdacht veel op mishandeling, maar het paard ziet er niet angstig uit…

Ieder van ons herkent zich in meer of mindere mate in (een van) beide gedachtes. De waarheid ligt vermoedelijk in het midden.

De natuur

De natuur heeft een enorm scala aan zaken enorm goed geregeld. Zo vallen paarden in de winter in de natuur af – ze gebruiken hun in de zomer zorgvuldig opgebouwde isolatie, om in de winter warm te blijven. Dit jojo-effect is ook een fijn mechanisme om bijvoorbeeld hoefbevangenheid tegen te gaan. Handig. Niet zo handig is dat wij mensen náást de energie die nodig is voor warm blijven, onze paarden ook in de winter graag lekker aan het werk houden. Veel paarden zouden dan wel erg mager worden.

Er is dus iets te zeggen voor een warme droge stal – hoewel er nooit iets voor valt te zeggen dat een paard daar 24 uur per dag in moet staan. Er is iets te zeggen voor een warme deken als je paard niet kan schuilen in een droge stal. Er is ook iets voor te zeggen dat een stang-en-trens niet thuishoren in de mond van een paard en dat paarden hun eigen warme winterjas aantrekken wanneer zij denken dat het nodig is.

Waar we allemaal niet om heen kunnen, is het feit dat onze gedomesticeerde paarden lang zo dicht niet meer bij de natuur staan als sommigen ons willen doen geloven. Gaan we helemaal ‘terug naar de natuur’, dan zal een deel van onze paarden dat niet overleven. Welvaartsziekten en in-gefokte kenmerken zijn daar debet aan.

Inmiddels draai ik al aardig wat jaartjes mee ‘in de paarden’. Ik dacht dan ook dat ik niet alleen klaar was voor een paard van mijzelf, na jaren paarden van anderen te hebben gereden, maar ook dat ik wel klaar was voor een uitdaging. Het moest een merrie worden, onbeleerd, bont en Amerikaans. Bij voorkeur geschikt voor de reining. Zo begon de zoektocht.

Paarden kijken

Natuurlijk kom je er dan al gauw achter dat hoewel er bést bonte merries te vinden zijn, mijn favoriete kleur niet in mijn budget paste. Jammer, maar helaas. Ik ben naar effen gekleurde merries gaan kijken, bruine en zwarte. De eerste twee waar ik na wat over en weer contact met de eigenaar naar ben gaan kijken, stonden samen. Handig, twee vliegen in één klap. Aangekomen sprak één van de twee me onmiddellijk al niet meer aan. Helaas, dat kan gebeuren. De ander sprak me aan, maar ik had mijn twijfels, een onderbuikgevoel. Er was echt niets op het beestje aan te merken, maar ik kreeg ook geen vlinders in mijn buik.

De volgende merrie was een extreem gevoelig type. Gillen, wegspringen. Onder het zadel – ze was zes jaar oud en dus bereden – was deze dame ook niet wat ik zocht. Niet alleen was ze psychisch niet stabiel, maar ook fysiek klopte er iets niet, hoewel ik er niet de vinger op kon leggen wat. Als ik haar echt fantastisch gevonden had, was ik dat met liefde gaan uitzoeken, maar wederom: geen vlinders.

Is dit hem dan?

Tot op internet een paardje mijn aandacht trok. Een ruin, bruin en gruwelijk mager. Twijfel sloeg toe: duidelijk niet in goede conditie en een ruin. Dat kon hem toch niet zijn? Uiteindelijk heb ik na een week, misschien twee, waarin ik hem niet uit mijn hoofd kreeg, de stoute schoenen aangetrokken en gebeld. ‘Helaas, hij is net verkocht. Ik kan u de gegevens geven van de koper, ze is een trainster, dus mogelijk wil ze hem wel verkopen.’ De gegevens heb ik opgeschreven, maar bellen deed ik niet. Tot ik iets later warempel datzelfde paard te koop zag staan, via de genoemde trainster. Nog steeds geen drie jaar oud, en in een maand zadelmak en ruitermak gemaakt. Wilde ik dit echt? Ik heb gebeld en gelukkig gaf de verkoopster me een goed gevoel. Ze gaf aan dat hij niet in goede conditie was, maar al veel beter dan hoe zij hem aangetroffen had. Ze wilde dat bij voorbaat vast melden, zodat er geen misverstand over kon bestaan. De dag erna ben ik gaan kijken.

‘Een paard moet 24/7 de beschikking hebben over voedsel’. Dat weten we inmiddels allemaal. Maar wat is er nodig om te zorgen dat een paard echt gezond en fit is en blijft?

Paarden in het wild

Om dat de kunnen begrijpen, moeten we teruggrijpen naar de voorvaderen van ons moderne paard. We kunnen ook kijken naar de wilde of verwilderde paarden die heden ten dage de natuur bewonen. Waaruit bestaat hun dieet?

Het bestaat niet uit wat velen van ons onze paarden voeren. Wilde paarden eten geen rijk, groen gras, bedoeld om de melkproductie van koeien op te drijven of slachtvee in korte tijd vet te mesten. Ze eten ook geen granen en al helemaal geen brokjes. Wilde paarden eten dan wel 24/7 – vooruit, in feite ligt dat cijfer dichter bij 16 tot 20 uur per dag – maar hun dieet bestaat voor een groot deel uit taai, grofstengelig groen.

Het gras dat ‘in het wild’ beschikbaar is, is niet vet, en zeker niet overal beschikbaar. Het is vaak schaars, droog, hard en bevat weinig voedingsstoffen. Paarden eten bladeren, boomschors en de struiken die zij tegenkomen. Ze eten allerlei soorten kruiden. Wanneer hun lichaam aangeeft het nodig te hebben, eten paarden zelfs klei – een goede bron van diverse mineralen.

Hoe dicht bij de natuur voeren wij?

Hoe verhoudt dat zich tot hoe er gemiddeld gevoerd wordt in paarden minnend West-Europa? Bieden wij dezelfde soorten gras? Nee, in de meeste gevallen niet. Als we dezelfde grassoorten en dichtheid zouden aanbieden als paarden op de open vlaktes eten, dan zou er een zeer groot tekort aan ruwvoer ontstaan voor onze paarden: wij houden immers erg veel paarden op relatief weinig grond. Geven wij onze paarden bladeren? Boomschors? Struiken? Staat onze bodem vol met bruikbare kruiden? Het antwoord op al deze vragen is, helaas, in veel gevallen ‘nee’.

Over klei hoeven we al helemaal niet te spreken. Veel paarden ontwikkelen zandkoliek. Ze proberen zand te eten wanneer er geen klei beschikbaar is. Maar klei, waaraan vaak vooral gelikt wordt door paarden, is goed te verteren. Zand daarentegen blijft in het spijsverteringssysteem achter, waarbij – soms dodelijke – koliek ontstaat.

Bewustzijn

Ik ben ervan overtuigd dat ieder van ons probeert zijn of haar paard naar beste eer en geweten te voeren. Wat we zouden moeten doen voordat we de diëten van onze paarden direct op de schop gooien, is zeker stellen dat we begrijpen wat we voeren, en wanneer en waarom we dat zouden moeten voeren.

De snel-groeiende trend van het paddock paradise is fantastisch voor het ontwikkelen van bewustwording ten aanzien van de behoeftes van een paard. Voor het grootste deel gaat de informatievoorziening daarvan echter over de behoefte van paarden aan vrije beweging en voldoende ruwvoer. Beide zijn van essentieel belang. Het is dus een goed startpunt dat die bewustwording gecreëerd wordt.

Maar er is meer nodig. Er is behoefte aan kennis van fytologie: welke planten worden met welke reden gegeten? In welke hoeveelheden zouden ze in het dieet van het paard aanwezig moeten zijn in relatie tot de hoeveelheid gras en hooi die het paard tot zijn beschikking heeft?

De meesten van ons weten dat kamille goed werkt ter ontspanning. Maar hoeveel van ons weten dat het een onrustige maag kan kalmeren en dat het ontsmettend werkt? We vinden paardenbloemen leuk, je kunt de pluisjes er zo mooi afblazen. Maar hoeveel van ons weten dat ze goed zijn om de lever te ontgiften?

Neem voor je begint aan de volgende ronde brok of muesli eens een klein moment om te bedenken of je paard ze nodig heeft. Misschien is een handjevol brandnetel een beter alternatief?

De schrik van veel eigenaren: spierbevangenheid. Helaas een schrik waar ik op dit moment zelf mee te maken heb met mijn American Paint Horse, een ras dat hier bij uitstek gevoelig voor kan zijn. Een uitgebalanceerd dieet van een variatie aan ruwvoer, ruwvoer, ruwvoer en een mineralenblok en tóch overkomt het mijn paard. Hoe kan dat?

Wat is spierbevangenheid?

De meesten van ons kennen wel de variant van spierbevangenheid die ontstaat door het overvoeren van krachtvoer bij een te geringe inspanning, ook wel bekend als maandagziekte. Helaas is dat niet de enige variant van spierbevangenheid, ook al is het wel de makkelijkst te voorkomen variant. De andere variant ontstaat door plotselinge grote inspanning of opwinding. Deze variant kan een erfelijke component bevatten. Spierbevangenheid is een stoornis in de spierstofwisseling van het paard. Er ontstaat verzuring in de spieren, vooral die in de rug, lendenen en achterhand. Er vindt anaerobe verbranding van energie plaats: verbranding waarbij geen zuurstof gebruikt wordt. Hierdoor komt een flink overschot aan melkzuur in de spieren terecht. Het melkzuur beschadigt de spieren en leidt tot een ontstekingsreactie. In het ergste geval ontstaat permanente spierschade en kunnen de nieren aangetast raken vanwege de grote hoeveelheid te verwerken afvalstoffen.

Hoe herken ik spierbevangenheid?

Het is goed spierbevangenheid acuut te kunnen signaleren. Zeker omdat de symptomen wel kunnen lijken op koliek in sommige gevallen: het paard wil niet meer bewegen, staat in een ongemakkelijke houding met gebogen rug en gespannen achterhand. Indien dat de enige verschijnselen zijn, spreken we over lichte spierbevangenheid.

Wanneer het paard ook wat verkort loopt, stijf is en trilt of spasmes in de beweging van de achterhand heeft en de spieren in de achterhand hard aanvoelen en het aanraken ervan een pijnlijke reactie geeft van het paard, spreken we van middelmatige bevangenheid.

Van ernstige spierbevangenheid is sprake als het paard naast bovenstaande verschijnselen ook enorm zweet, angst en wijde neusgaten toont en als de hartslag en ademhaling hoger dan normaal zijn. Bij deze variant is de urine vaak ook donker, van roodbruin tot bruin, door de afvalstoffen die in de urine terecht komen. Let op: deze afvalstoffen zijn de nieren op dat moment gepasseerd en kunnen ook daar al schade aangericht hebben. Bij ernstige bevangenheid is het soms zo dat paarden willen liggen en niet meer overeind komen. Andere paarden hebben zoveel pijn dat ze niet durven te gaan liggen en alleen wiebelen van het ene op het andere been om de pijn een klein beetje te verlichten.

Wat te doen?

Het is belangrijk te weten dat hoewel beweging bij de meeste aandoeningen bij paarden goed kan helpen, dat bij spierbevangenheid niet het geval is. Om permanente schade te voorkomen, is het belangrijk dat de afvalstoffen eerst zo veel mogelijk het systeem uit kunnen. Daarbij is (box)rust belangrijk.

Bel bij spierbevangenheid altijd direct een dierenarts. Als er direct gehandeld wordt kan permanente schade zoveel mogelijk voorkomen worden. De dierenarts kan pijnstillers en ontstekingsremmers geven en een infuus aanleggen, zodat uitdroging en nier-schade voorkomen kunnen worden. Daarnaast kan een dierenarts een vitamine E injectie geven, waarvan de opname sneller gebeurt dan bij orale toediening via een supplement. Hij of zij neemt ook bloed af, om vast te stellen of er inderdaad echt sprake is van spierbevangenheid en in welke mate. Normaal gezien wordt er na 5-7 dagen opnieuw geprikt om de waarden van de enzymen in de spieren opnieuw te kunnen bepalen. Indien nodig zullen meer bloedtesten volgen om het herstel goed te kunnen monitoren.

Het paard moet warm gehouden worden. Hij mag zijn spieren niet gebruiken om zichzelf warm te houden, en de warmte kan zorgen voor comfort. Let er wel op dat de deken ook niet té dik is, want nog steeds geldt dat bij 42 graden Celsius de eiwitten in de spieren kapot gaan. Dat wil je natuurlijk voorkomen. Houd het paard wel altijd vrij van tocht. Daar helpt de deken uiteraard ook bij.

Over het al dan niet voeren zijn de meningen verdeeld. Veel dierenartsen geven aan dat het paard niet of maar heel kleine beetje mag eten. Wij hebben in overleg met de dierenarts gekozen voor het voeren van slobber, zodat er vocht in het systeem komt, en ruwvoer. Wel is voor het grootste deel het voordrooghooi (85% droog) vervangen door kurkdroog hooi, omdat dat kariger is wat betreft voedingsstoffen. Uiteraard moet er altijd ruim voldoende vers water beschikbaar zijn. Het kan nodig zijn elektrolyten te geven om drinken te stimuleren. Het is altijd verstandig om vitamine E met selenium en magnesium bij te geven in de vorm van een supplement. Een dierenarts zal ook pijnstillers voorschrijven voor tenminste enkele dagen.

Voorkomen van spierbevangenheid

Natuurlijk is voorkomen altijd beter dan genezen. Het is dan ook zaak het voer van het paard goed af te stemmen op de hoeveelheid arbeid die verricht wordt. Bij de meeste paarden is een aanvulling op het ruwvoer in de vorm van krachtvoer absoluut niet nodig. Een zoutblok en eventueel een vitamine- en mineralensupplement is vaak ruim voldoende. Let op dat een mineralenblok niet teveel – of bij voorkeur: geen – ijzer bevat. De grond in ons deel van de wereld is al sterk ijzerhoudend, en een teveel aan ijzer kan de opname van andere mineralen beperken. Ruwvoer mag onbeperkt gevoerd worden, maar let op de gehaltes: ruwvoer bevat suikers en eiwitten. Droog hooi heeft altijd de voorkeur boven voordroogkuil (70% droge stof) en voordrooghooi (85% droge stof). Indien droog hooi niet gevoerd wordt op stal, probeer dan eigen balen droog hooi te halen en te vermengen met het voordroogkuil of -hooi. Voer tevens – bij voorkeur op basis van een bloedanalyse – vitamine E en selenium bij, alsook magnesium en mogelijk vitamine C. Let wel op: een te hoog gehalte selenium kan net zo gevaarlijk zijn als een te laag gehalte.

Voor de meesten zal dit niet nieuw zijn, maar een paard hoort dagelijks te kunnen bewegen. Vierentwintig uur per dag op stal staan en alleen de box uitkomen voor arbeid, bevordert het herstel van spieren niet. Aan de andere kant kan overbelasting ook een trigger zijn voor bevangenheid. Een warming-up en cooling down zijn belangrijk. Daarnaast zijn afwisseling en rust belangrijk. Een paard kan niet zes of zeven dagen per week op topniveau presteren. Wissel af met grondwerk, buitenritjes, ‘denkwerk’, etc.

Probeer stress zoveel mogelijk te voorkomen. Stress geeft een enorme weerslag op de spieren van het paard en op zijn algehele gezondheid.

Mijn paard is spierbevangen geweest, en nu?

Spierbevangenheid blijft een gevoeligheid voor paarden die het eenmaal gehad hebben. Het is dus absoluut noodzakelijk hier rekening mee te houden. Vitamine E met selenium, magnesium en een zeer goede warming up en cooling down zijn essentieel. Vergeet niet dat tijdens het opwarmen en afkoelen een nierdeken geen overbodige luxe is voor dit soort paarden en dat zij in de koudere maanden behoefte kunnen hebben aan een deken, zeker als er geen schuilstal aanwezig is op de weide. Als er in voer, bescherming en training rekening mee gehouden wordt, kunnen deze paarden over het algemeen goed herstellen en gezonde atleten zijn.

Als je al wat langer dan een dag of twee meedraait in de paardenwereld, heb je ongetwijfeld mensen horen praten over het desensibiliseren van hun paarden. Tegelijkertijd heb je vast ook mensen horen zeggen dat zij geen sloom paard willen, maar alleen een die van ieder wapperend blaadje schrikt. Gelukkig is dat mogelijk.

Je paard dingen laten zien

Het is goed om een paard aan zoveel mogelijk verschillende dingen bloot te stellen. Daar mag de kanttekening bij geplaatst worden dat het vooral goed is om een paard aan dingen bloot te stellen als hij op het moment voorafgaand aan en het moment van blootstelling rustig is in zijn hoofd. Waarom die laatste zin van belang is? Een paard dat tekenen van stress vertoont, van pijn of van gespannen alertheid, zal niets leren van een desensibilisatie training. Hij zal wellicht de obstakels rondom hem accepteren. Hij zal zelfs na enige tijd ontspannen ogen. Hij heeft alleen niets geleerd.

Het lerende paard

Een paard dat stress heeft kan niet leren. Als we een paard in die situatie blootstellen aan geluiden en objecten, creëren we een paard dat in een staat van ‘aangeleerde hulpeloosheid’ verkeerd. Dat is iets anders dan een staat van kalme acceptatie, en zeker anders dan een staat van kalme nieuwsgierigheid.

Een paard dat rustig, gezond en ontspannen is, zal anders naar de ‘enge’ obstakels kijken. Hij zal mogelijk even schrikken, blazen, misschien zelfs wegspringen. Uiteindelijk zal hij echter rustig zijn weg zoeken naar het obstakel. De nieuwsgierigheid wint het in dat geval van de voorzichtigheid. Hij zal willen weten wat dat ‘enge ding’ is.

Hoe te beginnen?

Vergeet niet dat een paard toch een vluchtdier blijft, en dat je het beste kunt beginnen met desensibiliseren in een gecontroleerde omgeving. Als jij zelf niet bedacht bent op wat er komen gaat, zal je paard voelen dat jij ook schrikt van bijvoorbeeld een opwaaiende ballon. Hij zal reageren zoals hij goeddunkt. Hij moet immers zijn leven redden. In het beste geval leert je paard niets, en breng je het er beiden zonder kleerscheuren vanaf. Over het slechtste geval hebben we het maar niet.

Als een paard van specifieke dingen bang is, bijvoorbeeld paraplu’s, maken we van paraplu’s onderdeel van het dagelijks leven van het paard. Jouw aandacht en die van je paard op de paraplu vestigen, bevestigt voor je paard dat het een eng ding is: waarom zou je er immers anders aandacht aan besteden? Dat doe je ook niet aan de strootjes in het gangpad… Door jouw eigen aandacht te vestigen op de paraplu creëer je stress, en dan leert het paard niets positiefs.

Als je aan de andere kant de paraplu in het zicht neerzet zonder dat deze het paard raakt en zonder druk op het paard te zetten het ding aan te raken of ernaartoe te lopen, dan wakker je nieuwsgierigheid aan. De paraplu kan gewoon in de rijbak liggen, of op de poetsplaats. Het beste is gewoon te doen wat je altijd zou doen: rijden, poetsen, opzadelen. De paraplu bestaat niet voor jou. Na een tijdje kun je dit herhalen terwijl de paraplu opengeklapt is. Gaat dat goed, vraag dan iemand de paraplu opengeklapt vast te houden en te bewegen. Na hoe lang je naar de volgende stap gaat, kan per paard verschillend zijn. Het ene paard is na 2 minuten al niet meer geïnteresseerd. Het andere paard heeft er een paar dagen voor nodig. Sommige paarden zelfs langer dan dat. Neem de tijd. Hoe meer tijd je ervoor uittrekt, hoe sneller het gaat.

Zodra het paard net als jij doet alsof de paraplu niet bestaat, zich ontspant en uitademt of smakt met zijn mond, is het tijd om hem aan te halen – dit geldt natuurlijk voor iedere deelfase. Als je hem al eerder aandacht geeft, bestaat de kans dat hij dit zal zien als een bevestiging van jouw kant dat het ‘enge ding’ echt eng is.

Wat je wilt bereiken, is dat je paard uit zijn instinct komt, en gaat nadenken. Dat hij erop gaat vertrouwen dat jij hem niet in gevaarlijke situaties zal brengen.

De nieuwsgierigheid heeft gewonnen, en dan?

Je kunt dit vertrouwen natuurlijk een stapje verder brengen. Wat denk je van het poetsen van je paard terwijl je een paar paraplu’s vasthoudt? Of nog leuker: je paard rijden met paraplu’s in je hand? Je kunt de paraplu’s eens laten vallen als je ermee rijdt, om te zien wat de reactie van je paard is. Het is niet erg als je paard schrikt van de vallende paraplu. Het is wel erg als je paard niet kalmeert en niet meer op jou reageert. Wegrennen, bokken, steigeren of ander gevaarlijk gedrag zijn een teken dat je paard in zijn instinct kruipt en niet meer nadenkt.

Als je je in een situatie bevindt waarin je paard gevaarlijk gedrag vertoont, heeft het geen zin de situatie erdoor te ‘duwen’. Laat het paard eerst kalmeren. Zorg dat je de hersenen van je paard activeert en dat je pas op dat moment weer opnieuw begint met de oefening waar het misgegaan is. Dat kan betekenen dat je een paar pasjes terug moet doen, misschien moet de paraplu eerst weer gewoon op de grond liggen. Dat geeft niets. Door te snel te gaan, bereik je niets. Tijd is in dit soort processen je beste vriend.

Veel plezier met desensibiliseren, en zorg dat het ook voor je paard leuk is!